کوچه هنر

گوتیک

Gothic

سبک هنری رایج در نیمه ی دوم سده ی دوازدهم میلادی در شمال اروپا که تا سده ی شانزدهم دوام یافت. واژه ی " گوتیک" نیز همچون بسیاری از عناوین سبکهای هنری، در آغاز بار معنایی منفی داشت و به صورت تحقیرآمیز به کار گرفته شد؛ این واژه توسط هنرمندان ایتالیایی دوره ی رنسانس ابداع شد تا این شیوه ی معماری را که به مثابه ی سبک توحش محکوم می کردند، توصیف نمایند ( زیرا به زعم آنان که البته در اشتباه بودند، این سبک معماری قوم گوتها بود که میراث هنر کلاسیک امپراطوری روم را از بین برد.) از اینرو معنای تحت الفظی " گوتیک " به معنی منسوب به قوم " گوتها " است. گوتیک به این مفهوم طی سده های 17 و 18 میلادی در انگلستان، معمولاً برای اشاره به آثار فاقد ذوق هنری و نامتعارف یا حداقل به آثاری که در مقابل قوانین هنر فرهنگستانی بودند، به کار می رفت. اما پس از آنکه باستان شناسان انگلیسی به آثار و میراث به جای مانده از سده های میانه ( قرون وسطا ) علاقمند شدند، به تدریج بار معنایی منفی خود را از دست داد. شیفتگی رمانتیک برای گذشته سرانجام به ارج نهادن به سبک های معماری سده های میانه منتهی و متعاقب آن موجب مطالعه ویژگی ها و عناصر آنها که حال به عنوان سبک " گوتیک " شهرت دارد، شد- عناصری که بعدها بطور آگاهانه در جنبش احیاء گوتیک جان تازه یافتند. سبک گوتیک عمدتاً بر اساس آثار معماری تشخص می یابد به ویژه در کاربرد قوس های نوک تیز ( جناغی )، پشت بندهای اوج کشیده، تزئینات توکاری مشبک بسیار زیبا و ظریف، در مفهوم عام تر واژه گوتیک به تزئینات نقوش و نقاشی های دوره ای اطلاق می شود که معماری گوتیک شکل گرفت، اگرچه تعیین چنین زمینه ای دقت و صحت کمتری دارد. منتقدین آلمانی حتی این مفهوم را تا روانشناسی " انسان گوتیک " بسط و گسترش دادند.

Durham Cathedral, choir screen

کلیسای جامع دورهام، سن کُر

Gloucester Cathedral (choir, transepts and cloister)

کلیسای جامع گلوستر-(جناح ها و راهروی سالن کر)

نقاشی گوتیک

Gothic Painting

تا پیش از سال 1200 نقاشی گوتیک مطرح نبود و 50 سال بعد از پیدایش معماری و پیکرتراشی گوتیک شکل گرفت. تحول و دگرگونی از شیوه ی رومی به گوتیک تحول بسیار تاریکی است و هرگز طلوع شفافی به نظر نمی رسد و پیش از آنکه این تحولات در شیوه و ویژگی های شاخص فیگورها و صورت ها و نیز ترکیب بندی عناصر بصری شان مشاهده گردد، ویژگی جزئیات پردازانه ی تزئینی گوتیک اغلب شناخته شده بود.

Bristol, St Mary Redcliffe (north porch)

دالان شمالی بریستول

از آن هنگام بود که فیگورها و صورت ها در نقاشی های گوتیک در ژست ها و بیان هنری صوری شان روح دار، زنده و پویاتر شدند و نسبت به پس زمینه ی اثر کوچکتر و با آزادی بیشتری در فضای بصری چیده شدند. این تحولات در سال 1200 در انگلستان و فرانسه، در سال 1220 در آلمان، و در سال 1300 در ایتالیا رخ داد.

نقاشی های گوتیک در چهار صنعت عمده کارایی دارد:

نقاشی بر اندود گچی- نقاشی بر روی تخته های چوبی- تذهیب یا مینیاتور فرنگی- ویترای (نقاشی بر روی شیشه) یا همان شیشه نگاره در تزئین پنجره ی کلیسا.

نقاشی بر اندودگچی بعنوان دنباله روی سنت های اولیه مسیحی و رومی، منجر به شکل گیری نوعی هنر داستانسرایی بصری عمده بر دیوارهای کلیساها در اروپای جنوبی شد.

تا قرن 15 در شمال اروپا نقاشی و رنگ آمیزی روی شیشه یک هنر برگزیده محسوب می شد. نقاشی بر روی تخته چوبی از قرن 13 در ایتالیا آغاز شد و در سرتاسر اروپا گسترش یافت و سپس تا قرن 15 فرم غالبِ این نقاشی ها، ماندگار و حتی جایگزین ویترای یا نقاشی بر روی شیشه شد. مشروط بر آنکه تاریخچه ی سبک های هنری در مکان هایی که هیچ آثار تاریخی نمی تواند جان سالم به در ببرد، باید گفت تذهیب ها یا همان مینیاتورهای اروپایی، کاملترین تاریخچه ی ثبت شده ی نقاشی های گوتیک محسوب می شوند. در اروپای شمالی مهمترین و مبنکرانه ترین مکتب نقاشی اولیه ی هلندی، اساساً به شیوه ی گوتیک بود، لیکن می توان آنرا بعنوان بخشی از رنسانس شمالی مورد توجه قرار داد بطوریکه می توان گفت وقفه ی طولانی که پیش از احیاء گرایش کلاسیسیسم ایتالیایی در این میان بوقوع پیوست، تأثیر بسزایی بر شمال گذاشت.

نقاشانی چون؛ Robert Campin و Jan Van Eyck با بکارگیری تکنیک رنگ روغن، آثار جزئیات پردازانه ی دقیقی را خلق کردند و قواعد پرسپکتیو را اصلاح کردند که در آن رئالیسم بصری با نوعی سمبولیسم پیچیده ی توانمند برخاسته از ویژگی جزئیات طبیعت پردازانه ای ترکیب شده بود، حتی در آثار کوچک.

Van Eyck - Madonna

Canterbury Cathedral, stained glass

کلیسای جامع کانتربری ،نقاشی بر روی شیشه

Chartres Cathedral, stained glass

کلیسای جامع شارتر ،نقاشی بر روی شیشه

Stained Glass

نقاشی بر روی شیشه

Sistine Chapel

کلیسای کوچک سیستین- نقاشی های دیواری

احیاء گوتیک

Gothic Revival

جنبشی در معماری و هنرهای وابسته به آن که سبک گوتیگ سده های میانه را مجدداً احیاء کرده و به کار می گیرد. این جنبش که در اواسط سده ی هجدهم آغاز شد، بخشی از آن منشاء ادبی داشت و بخشی دیگر گسستی از قوانین خشک طراحی معماری پالادیوئی بود که در آن هنگام رایج بود. در آغاز قوم های گوتیک به دلیل کیفیات تصویری آن- بدون توجه به صحت باستانشناسی آن- در سبک روکوکو به کارگرفته شد. خانه تپه ی توت فرنگی اثر هوراس والپول ( آغاز 1748) اولین بنای عظیم یادمانی این جنبش محسوب می شود. همچنین والپول اولین نویسنده ی " داستان گوتیک " به نام قصر اوترانتو (1764) بود- داستان گوتیک نوعی ژانر ادبی است که مشخصه ی اصلی داستان رمزآلودگی و وحشت است و مکان وقوع داستان معمولاً گورستان ها یا خرابه هاست. با این حال در اوائل سده ی نوزدهم، علاقه ی احساساتی به فرم ها و تخیلات سده های میانه ( قرون وسطایی ) کنار نهاده می شود و سبک گوتیک بیشتر با احیاء دین مشخص می گردد؛ این سبک از سوی معمارانی همچون پوجین به عنوان تنها سبک معماری مناسب برای کلیسا ها، با تقلید دقیق از ساختمان های قرون وسطایی ساخته می شدند. از جنبه ی عالمانه، تقلید به نوبه ی خود جای خود را به الهام گیری اصیل تر داد و از سبک گوتیک علاوه بر کلیساها برای ساختمان های شهری و تجاری نیز استفاده ی فراوانی شد.

هوراس والپول، خانۀ تپۀ توت فرنگی، توویکنهام،نزدیک لندن،77-1749. احیاء گوتیک.

کاملترین جلوه و نمود سبک احیاء گوتیک در بریتانیا ظهور یافت ( جایی که سبک گوتیک هرگز به طور کامل از بین نرفت- " بقاء گوتیک( Gothic Survival)". اما درسرتاسر اروپا و امریکا نیز انواع مختلف ساختمان ها بر اساس سبک های مختلف گوتیک، طراحی شد، که این گرایش خود به دلیل مد رایج در سده ی نوزدهم و اوائل سده ی بیستم، در جهت احیاء سبک های قدیمی بود. چارلز لاک استلاک که خود به این جنبش تعلق داشت، در سال 1871 کتاب تاریخ احیاء گوتیک را نوشت. از آن هنگام بدون گاهشمار باقی ماند تا این که کتاب کنث کلارک به نام احیاء گوتیک ( 1928) منتشر شد که در آن وی با اشاره به جنبش احیاء گوتیک از آن بعنوان " فراگیرترین و تأثیرگذارترین جنبش هنری که انگلستان تاکنون پدید آورده است" و نیز " شاید تنها جنبش انگلیسی ناب در هنرهای تجسمی" یاد کرد.

گوتیک بین المللی

International Gothic

سبکی در نقاشی، مجسمه سازی و هنرهای تزئینی که بین سالهای 1375 میلادی و1425 میلادی بطور فراگیر در سرتاسر اروپا رایج شد. ویژگی های بارز این سبک، زیبایی درباری و جزئیات طبیعت پردازانه ی دقیق بود. همچنین مشخصه ی عمده ی دیگر آن گرایش نو به مضامین دنیوی زندگی اشرافی و غالباً با لحن تصنعی روستایی بود. منشاء اصلی این سبک به سبک درباری که در حدود میانه ی سده ی سیزدهم در فرانسه ظهور یافت باز می گردد؛ سبکی با ویژگی فرم های انسانی کشیده و نرم، با ارج نهادن به کیفیات عاطفی که در آثار سیمون مارتینی با در هم آمیختن نبوغ فرانسوی با طبیعت گرایی ایتالیایی جیوتو و دوچی همراه بود. در فرانسه یوهان پوسل با خطوط پر تحرک و زیبای آرابسک خود حیات تازه ای به سبک فرانسوی داد و زمینه ای را برای هنر فرانسوی- فلاندری برقرار کرد که در دربار دوک دُبِری (برادر چارلز پنجم فرانسه)، سبکی را به منصه ی ظهور رساند که ذاتاً مشخصه ای بین المللی داشت. در حدود سال 1400 هنرمندان هلندی که در آنجا به فعالیت مشغول بودند- یان دو بوندل، آندره بونوه، ملکرو برودرلام، برادران لمبرگ- گرایش فلاندری به واقعیتگرایی و تجسس دقیق در هم آوایی با طبیعت گرایی ایتالیایی و در عین حال هماهنگ ساختن خود با ظرافت و روحیه ی اشرافی دربار فرانسه را رواج دادند. تا انتهای سده ی چهاردهم لو مباردی و بورگوندی فرانسوی- فلاندری بعنوان مراکز اصلی این سبک تثبیت شدند. سبک فرانسوی- فلاندری به ویژه در Mehun- sur- Yevre ( که « بونوه» مسئولیت نقاشی و مجسمه سازی آنجا را عهده دار بود) و سرانجام در پاریس شکوفا شد. بعدها این سبک از فرانسه به دیگر کشورهای اروپایی گسترش یافت. در شمال ایتالیا، هنرمندانی چون جنتیله دو فابریانو بسیار به خطوط سینوسی، ظرافت و مهارت اجرا، ویژگی های پر احساس و نامتعارف سبک علاقمند شد و در آثار استفانو دازویو و پیزانلو، گوتیک بین المللی به پرتکلف ترین و افراطی ترین شکل خود رسید. در بوهم می توان جلوه ی این سبک را در محراب (Trebon) مشاهده کرد.

جنتیل دوفابریانو،

عبادت مغان، محجر،محراب، فلورانس، 1423.گوتیک بین المللی.

در اوایل سده ی پانزدهم دامنه ی نفوذ و گسترش سبک تا شهرهای راینلند رسید، با این تفاوت که در برخی آثار، مثلاً در آثار Master Franeke با گرایش پرتکلف و تصنعی طبقه ی متوسط آلمانی اندکی تغییر یافت. این سبک در اسپانیا از طریق آوینیون و پرپیگنان که در آن هنگام اسپانیایی بودند، رواج یافت و نخست توسط لویی بوراسا به کاتولینا معرفی شد. در انگلستان زیباترین اثر این سبک ویلتون دیپ تیچ مشهور است و خود گویای آن است که سبک گوتیک بین المللی تا چه اندازه ذاتاً بین المللی بود، زیرا اگرچه نقاشی واجد زیبایی خارق العاده ای است و باید ساخته دست هنرمندی سطح بالا باشد، اما صاحبنظران اجماع و نظر واحدی بر اینکه وی انگلیسی، فرانسوی یا ایتالیایی بود، ندارند. این اثر ریچارد دوم را نشان می دهد که توسط یوهان تعمید دهنده، ادوارد اعتراف کننده، وادموند، شاه و ( قدیسین حامی وی) به مریم و کودک معرفی می شود. اما هدف و مفهوم اثر دقیقاً آشکار نیست. احتمالاً قدمت آن به اواخر دوره ی سلطنت ریچارد می رسد( سندی گویا نشان می دهد که اثر نباید زودتر از حدود سال 1395 میلادی باشد). اما برخی از صاحبنظران عقیده دارند که اثر از نوع یادمان پس از مرگ است.

گوتیک بین المللی به دلیل ارتباطات قوی اقتصادی که جنوب اسپانیا را به جنوا، ناپل و ونیز پیوند می داد، تا سده ی پانزدهم و تا مدت ها بعد از افول آن در فرانسه، همچنان تداوم یافت.

گوتیک در معماری

Gothic Architecture