کوچه هنر

شعر و ادب فرانسه در زبان و بیان و ذوق نویسندگان و شاعران ایران تأثیر بسزا گذاشت؛
بد نیست شرح مختصری در باب تاریخ ادبیات و شعر قرن هجدهم فرانسه بدانیم.

***

اندیشه و احساس
قرن هجدهم دو ویژگی بارز داشت؛ اول خردگرایی(راسیونالیسم) که میراث دورۀ کلاسیک است و دوم روحیۀ احساس گرا که خبر از تولد مکتب رمانتیسم می دهد. با این وجود، این قضاوت ممکن است از نظر ترتیب تاریخی تحولات فکری چندان دقیق نباشد،مثلاً رمانهای ماریوو و آبه پرووا اگرچه درآمدی بر نهضت رمانتیسم به شمار می آیند ولی تاریخ تألیف آنها به نیمۀ اول قرن هجدهم باز می گردد و حال آنکه نوشته های معتبر تفکر ماتریالیستی مربوط به بعد از سال 1760 است. وانگهی نباید فراموش کرد که در قرن هجدهم اخلاق نوینی پا به عرصۀ زندگی می نهد، اخلاقی که حاصل تلفیق دو انگیزۀ « وظیفه» و « میل» است.

شعر در قرن هجدهم
برای کسانی که شیفتۀ شعر هستند، قرن هجدهم بیابان برهوتی بیش نیست. در این قرن، با سرایندگان متعدد نظم در فرانسه رو به رو می شویم اما بجز یک نفر(آندره شنیه) هیچ شاعر واقعی دیگر نمی توان نام برد؛ ولی در نوع نثر ادبی بزرگانی در این قرن ظهور کردند. کساد بازار شعر که به صورت نوعی بحران تلقی می شد، در همان زمان توجه افراد بسیاری را به خود معطوف می کرد.

بحران شعر

برهوت شعر- در آن عصر، سرودن نظم در فرانسه نه فقط رو به کسادی نگذاشته بود، بلکه به طور کامل رواج داشت. هر نویسنده ای که دست به قلم می برد، مرثیه ای، قصیده ای، قطعۀ هجایی و ابیاتی در محدودۀ همان انواع سنتی می سرود.
از ادبیات حماسی که رو به افول داشت، یک نمونه باید نام برد و آن حماسۀ هانری(1728) اثر ولتر است.

Voltaire

Montesquieu

آگاهی از بحران

متفکران قرن هجدهم خود از بروز و وجود این بحران آگاهی داشتند. مونتسکیو می گوید:« فرانسه شاعران خوبی دارد، اما پناه بر خدا شعر فرانسه چقدر بد است!»
در برابر این بحران دو نوع عکس العمل مشاهده می شود:

1· تأسف و حسرت.

فنلون در نوشته ای خطاب به فرهنگستان با عنوان نامه ای به فرهنگستان (1714) هشدار می دهد که شعر فرانسه بکلی پوک و متحجر شده و از زمان مالرب به بعد شعر فرانسه جز ابیاتی اسیر وزن و قافیه و بدون محتوا نیست و خطر اسارت در چهارچوب قافیه را یادآور می شود. وی آرزو می کند که زیبایی در قلبها رسوخ کند و سروده های منظوم را به رنگ « شعر» درآورد. کشیش منتقد و مورخ فرانسوی به نام دوبو (Du Bos) نیز در رساله ای که در سال 1719 با عنوان ملاحظاتی انتقادی درباره ی شعر و نقاشی نوشت، همین آرزو را بیان کرده است.

2· رضایت از انحطاط شعر.

بعضی از این وضع استقبال کرده و حذف و طرد شعر از صحنه ی ادبیات فرانسه را پیشنهاد می کنند.از نظر هودار دولامت کاربرد مشروع و واقعی زبان در نوشتن « کلام فصیح » است و این فصاحت در نثر می تواند جلوه کند. وی حتی تراژدیهای راسین را به نثر بازگردانید تا نشان دهد که در قالب نثر به زیبایی آنها لطمه ای نمی خورد. به نظر او شعر فقط یک دکور یک کسوت بیهوده است و اگر در این دکور مبالغه شود حتی خطرناک است و چنین شعری را باید تحریم کرد.
ریوارول در اثر مشهور خود با عنوان در باب جهانشمول بودن زبان فرانسه (1784)، با مباهات تمام به این نکته اشاره می کند که « زبان فرانسه از یک مزیت منحصر به فرد برخوردار است و آن وفاداری این زبان به نظام دستوری آن است، گویی این نظام، عین خرد است».

در باب آندره شنیه(1762_1794)
آثار آندره شنیه جز مجموعه ای از طرحها، پیش نویس ها و نوشته های پراکنده ای نیست که می بایست مقدمۀ یک اثر عظیم بشود، اما این هدف هرگز به تحقق نپیوست، مع هذا رمانتیکهای فرانسه مشتاقانه او را به جمع خود جذب کردند چون وی را پیشاهنگ « شعر نو» می دانستند. در حقیقت نیز هیچ کس بهتر از او نمی توانست نمایندۀ قرن خود باشد، قرن اتحاد عقل و احساس. آندره شنیه به منزلۀ محل تلاقی این دو رودخانۀ بزرگ عقل و احساس است.

گردآورنده: شهرزاد